یک محصول قبل از اینکه به دست مشتری برسد، از چند مرحله عبور میکند. مواد اولیه باید تامین شوند، محصول تولید یا آماده شود، در انبار قرار بگیرد و در نهایت به دست مشتری برسد.
اگر در هرکدام از این مراحل مشکلی ایجاد شود، هزینه کسب و کار بالا میرود یا سفارش مشتری با تاخیر به دستش میرسد.
مدیریت زنجیره تامین (Supply Chain Management یا SCM) کمک میکند این مراحل هماهنگ و درست پیش بروند. در این فرایند، تامین کنندگان، خرید، تولید، انبار، حمل و نقل و توزیع در کنار هم مدیریت میشوند تا کالا با هزینه مناسب و در زمان درست به مشتری برسد.
در ادامه این مطلب از آکادمی از پاکراه، میبینیم مدیریت زنجیره تامین دقیقا چیست، چه بخشهایی دارد، چه تفاوتی با لجستیک دارد و چطور میتوان آن را در یک کسب و کار بهتر مدیریت کرد.
هرجای مطلب به اطلاعات بیشتری نیاز داشتید کامنت بگذارید تا کارشناسان آنلاین آکادمی پاکراه، راهنماییتان کنند.
- تعریف مدیریت زنجیره تامین
- اهمیت مدیریت زنجیره تامین
- ساختار و اجزای زنجیره تامین
- اهداف مدیریت زنجیره تامین
- 7 اصل مدیریت زنجیره تامین
- انواع زنجیره تامین کداماند؟
- مدیریت زنجیره تامین سبز
- اهداف مدیریت زنجیره تامین سبز
- 5 فرایند اصلی مدیریت زنجیره تامین
- مدیریت زنجیره تامین چه اطلاعاتی میدهد؟
- تفاوت مدیریت زنجیره تامین و لجستیک
- نرم افزارهای مدیریت زنجیره تامین
- 7 چالش مدیریت زنجیره تامین
- 7 وظیفه مدیر زنجیره تامین
- از کجا مشاوره بگیریم؟
مدیریت زنجیره تامین چیست؟
مدیریت زنجیره تامین یا Supply Chain Management (SCM) یعنی هماهنگ کردن بخشهای مختلفی که در تامین و رساندن یک محصول یا خدمت به مشتری نقش دارند.
در این روش، کسب و کار فقط یک بخش مثل خرید یا انبار را جداگانه بررسی نمیکند؛ بلکه ارتباط بین بخشها را هم در نظر میگیرد تا کارها با هماهنگی بیشتری انجام شوند.
برای مثال، اگر یک فروشگاه اینترنتی بداند چه محصولاتی بیشتر فروش میروند، خرید و موجودی خود را بهتر تنظیم کرده و سفارشهای مشتری را راحتتر پاسخ دهد.
به زبان ساده، SCM کمک میکند بخشهای مختلف زنجیره تامین با هم هماهنگ باشند و کسب و کار بتواند بهتر نیاز مشتری را پاسخ دهد.
مدیریت زنجیره تامین چه اهمیتی دارد؟
اهمیت مدیریت زنجیره تامین زمانی مشخص میشود که یک مشکل کوچک در یک بخش، روی کل کسب و کار اثر بگذارد. تاخیر یک تامین کننده، اشتباه در پیش بینی فروش یا انباشت کالا هزینهها را بالا برده و رضایت مشتری را کاهش میدهد.
مدیریت درست زنجیره تامین کمک میکند کسب و کار:
- هزینههای اضافی را بهتر کنترل کند،
- موجودی را متناسب با نیاز تنظیم کند،
- سریعتر به تغییرات بازار واکنش نشان دهد،
- ریسک اختلال در تامین را کاهش دهد،
- سفارشها را با سرعت و دقت بیشتری تحویل دهد.
در نتیجه، اهمیت SCM فقط در کاهش هزینه نیست؛ بلکه به کسب و کار کمک میکند با ریسک کمتر و هماهنگی بیشتر، نیاز مشتری را پاسخ دهد.
ساختار و اجزای زنجیره تامین
زنجیره تامین از چند گروه تشکیل میشود که هرکدام نقش مشخصی در رسیدن محصول یا خدمت به مشتری دارند. این ساختار در همه کسب و کارها یکسان نیست و بسته به نوع فعالیت میتواند ساده یا چندلایه باشد.
اجزای اصلی آن عبارتاند از:
| اجزا | توضیح |
| 1. تامین کننده (Supplier) | مواد اولیه، قطعات یا کالاهای موردنیاز را فراهم میکند |
| 2. تولیدکننده (Manufacturer) | مواد و قطعات را به محصول نهایی تبدیل میکند |
| 3. توزیعکننده (Distributor) | محصولات را بین کسب و کارها، فروشگاهها یا نقاط مختلف جابهجا میکند |
| 4. خردهفروش (Retailer) | محصول را به مشتری نهایی عرضه میکند |
| 5. مشتری (Customer) | مصرفکننده نهایی محصول یا خدمت است |
اهداف مدیریت زنجیره تامین چیست؟
هدف مدیریت زنجیره تامین این است که کسب و کار بتواند با هزینه و اتلاف کمتر، عملکرد بهتری داشته باشد و در عین حال نیاز مشتری را بهموقع پاسخ دهد.
مهمترین اهداف SCM عبارتاند از:
- کاهش هزینههای خرید، نگهداری و توزیع،
- جلوگیری از کمبود یا انباشت موجودی،
- افزایش سرعت و دقت تحویل سفارشها،
- بهبود کیفیت همکاری با تامین کنندگان،
- کاهش ریسکهایی مثل تاخیر یا اختلال در تامین،
- افزایش رضایت مشتری.
7 اصل مدیریت زنجیره تامین
اصول مدیریت زنجیره تامین مشخص میکنند یک کسب و کار چطور باید زنجیره تامین خود را کنترل و بهبود دهد. مهمترین اصول را میتوان اینطور توضیح داد:
۱. تصمیمگیری بر اساس اطلاعات درست
تصمیمهای مربوط به تامین، موجودی و سفارش نباید فقط بر اساس حدس گرفته شوند. اطلاعاتی مثل میزان فروش، موجودی، زمان تحویل و عملکرد تامین کنندگان باید بررسی شوند.
۲. هماهنگی بین بخشهای مختلف
خرید، فروش، انبار، تولید و توزیع باید اطلاعات موردنیاز یکدیگر را داشته باشند. اگر هر بخش با اطلاعات متفاوت تصمیم بگیرد، احتمال خطا و دوباره کاری بیشتر میشود.
۳. انتخاب و ارزیابی تامین کنندگان
انتخاب تامین کننده نباید فقط بر اساس پایینترین قیمت باشد. کیفیت، ظرفیت تامین، زمان تحویل، ثبات قیمت و سابقه همکاری هم باید بررسی شوند.
۴. حفظ تعادل در موجودی
موجودی خیلی کم باعث از دست رفتن فروش میشود و موجودی بیش از حد، سرمایه کسب و کار را در انبار نگه میدارد. هدف، رسیدن به سطحی از موجودی است که با نیاز واقعی کسب و کار تناسب داشته باشد.
۵. مدیریت ریسک
کسب و کار باید نقاط آسیبپذیر زنجیره را بشناسد و برای مشکلات احتمالی برنامه داشته باشد. داشتن تامین کننده جایگزین یا مسیر حمل جایگزین، نمونهای از مدیریت ریسک است.
۶. تمرکز بر نیاز مشتری
سرعت، کیفیت و قابلیت اطمینان زنجیره باید در نهایت به بهتر شدن تجربه مشتری کمک کند. تامین کالا زمانی ارزشمند است که محصول موردنیاز مشتری را در زمان مناسب در اختیار او قرار دهد.
۷. بهبود مستمر
مدیریت زنجیره تامین یک کار یک باره نیست. عملکرد تامین کنندگان، هزینهها، زمان تحویل، موجودی و خطاها باید مرتب بررسی شوند تا نقاط ضعف شناسایی و اصلاح شوند.
انواع زنجیره تامین کداماند؟
زنجیرههای تامین را میتوان بر اساس نحوه ارتباط اعضا و تعداد واسطهها به چند شکل تقسیم کرد. این دستهبندی کمک میکند بفهمیم محصول از چه مسیری به مشتری میرسد.
در جدول زیر انواع زنجیره تامین را میبینید:
| نوع زنجیره | ویژگی اصلی |
| 1. مستقیم | واسطههای کم و مسیر کوتاه |
| 2. غیرمستقیم | وجود یک یا چند واسطه |
| 3. چندلایه | اعضای متعدد در چند سطح |
| 4. جهانی | فعالیت زنجیره در چند کشور |
در ادامه، این دسته بندیها را بیشتر بررسی میکنیم.
۱. زنجیره تامین مستقیم
در این مدل، مسیر بین تامین کننده، کسب و کار و مشتری کوتاه است و واسطههای کمی وجود دارند.
۲. زنجیره تامین غیرمستقیم
در این مدل، یک یا چند واسطه بین تولیدکننده و مشتری قرار میگیرند؛ مانند شرکت پخش، عمدهفروش یا فروشگاه.
۳. زنجیره تامین چندلایه
در این مدل، تعداد اعضای زنجیره بیشتر است و چند سطح از تامین کنندگان، تولیدکنندگان، توزیعکنندگان و فروشندگان در آن فعالیت میکنند.
۴. زنجیره تامین جهانی
وقتی تامین مواد اولیه، تولید یا توزیع در چند کشور انجام شود، با یک زنجیره تامین جهانی روبهرو هستیم. در این مدل عواملی مثل گمرک، نرخ ارز، قوانین کشورها و حمل و نقل بینالمللی هم اهمیت پیدا میکنند.
نکته مهم این است که هیچکدام از این مدلها ذاتا بهتر از دیگری نیستند. انتخاب ساختار مناسب به نوع محصول، اندازه کسب و کار، بازار هدف و تعداد اعضای زنجیره بستگی دارد.
مدیریت زنجیره تامین سبز چیست؟
مدیریت زنجیره تامین سبز (Green Supply Chain Management یا GSCM) یعنی کسب و کار در کنار هزینه، کیفیت و سرعت، تاثیر فعالیتهای زنجیره تامین بر محیط زیست را هم در تصمیمهای خود در نظر بگیرد.
این نگاه از مرحله تامین مواد اولیه شروع میشود و تا تولید، بسته بندی، حمل و نقل و مدیریت کالاهای برگشتی ادامه پیدا کند.
در مدیریت سبز، اقدامات زیر اهمیت پیدا میکنند:
- انتخاب تامین کنندگان با عملکرد زیستمحیطی بهتر،
- کاهش مصرف انرژی و مواد اولیه،
- استفاده از بسته بندی قابل بازیافت یا کممصرف،
- کاهش مسیرها و سفرهای غیرضروری حمل و نقل،
- کاهش ضایعات تولید و کالا،
- بازیافت یا استفاده مجدد از محصولات و بسته بندیهای برگشتی.
اهداف اصلی مدیریت زنجیره تامین سبز چیست؟
هدف GSCM این نیست که کسب و کار فقط «سبزتر» شود؛ بلکه باید اثرات زیستمحیطی زنجیره را کاهش دهد، بدون اینکه عملکرد اقتصادی آن نادیده گرفته شود.
مهمترین اهداف عبارتاند از:
| هدف | توضیح |
| ۱. کاهش مصرف منابع | کاهش مصرف آب، انرژی، سوخت و مواد اولیه در بخشهای مختلف زنجیره |
| ۲. کاهش تولید ضایعات | کم کردن دورریز مواد اولیه، محصولات معیوب و بسته بندیهای غیرضروری |
| ۳. کاهش آلودگی و انتشار کربن | بهینه کردن تولید و حمل و نقل برای کاهش مصرف سوخت و انتشار گازهای گلخانهای |
| ۴. استفاده بهتر از مواد و محصولات
| استفاده مجدد، تعمیر، بازسازی یا بازیافت محصول و مواد در صورت امکان |
| ۵. انتخاب تامین کنندگان مسئولانه
| بررسی عملکرد زیستمحیطی تامین کنندگان در کنار قیمت، کیفیت و توان تامین |
| ۶. کاهش هزینههای بلندمدت
| کاهش مصرف انرژی، مواد و ضایعات، هزینههای عملیاتی کسب و کار را هم کم میکند |
هدف اصلی زنجیره تامین سبز ایجاد تعادل بین عملکرد اقتصادی کسب و کار و کاهش اثرات منفی آن بر محیط زیست است.
5 فرایند اصلی مدیریت زنجیره تامین
فرایندهای مدیریت زنجیره تامین نشان میدهند چه کارهایی برای برنامهریزی و اجرای زنجیره تامین انجام میشود. در ادبیات حرفهای، این فرایندها را میتوان در چند گروه اصلی دید:
۱. برنامهریزی (Plan)
در این مرحله نیاز بازار، ظرفیت کسب و کار و منابع موجود بررسی میشود تا مشخص شود چه چیزی، چه زمانی و به چه مقدار نیاز است.
۲. تامین (Source)
تامین کنندگان شناسایی و ارزیابی میشوند و شرایط خرید، کیفیت، قیمت و زمان تحویل مورد بررسی قرار میگیرد.
۳. تولید یا آمادهسازی (Make)
مواد اولیه یا قطعات به محصول تبدیل میشوند یا کالا برای عرضه آماده میشود. کنترل کیفیت هم در این مرحله اهمیت دارد.
۴. تحویل و توزیع (Deliver)
سفارشها پردازش میشوند و کالا از محل نگهداری یا تولید به مقصد میرسد. حمل و نقل و توزیع در این مرحله قرار دارند.
۵. بازگشت (Return)
کالاهای معیوب، اشتباه یا مرجوع شده مدیریت میشوند و در صورت نیاز برای تعمیر، تعویض، بازیافت یا بازگشت به موجودی تصمیمگیری میشود.
این فرایندها جدا از هم عمل نمیکنند. اطلاعات و تصمیمهای هر مرحله روی مراحل دیگر اثر میگذارند و به همین دلیل هماهنگی میان آنها بخش مهم مدیریت زنجیره تامین است.
اطلاعاتی که مدیریت زنجیره تامین در اختیار کسب و کار قرار میدهد
یکی از مهمترین ارزشهای مدیریت زنجیره تامین این است که به مدیر نشان میدهد در زنجیره چه اتفاقی در حال رخ دادن است و تصمیمها را فقط بر اساس حدس نگیرد.
اطلاعاتی که میتوان از زنجیره تامین به دست آورد شامل موارد زیر است:
- وضعیت موجودی: چه مقدار کالا در انبار است و چه محصولاتی در حال تمام شدن هستند،
- وضعیت سفارشها: چه سفارشهایی ثبت شده، در چه مرحلهای هستند و چه زمانی تحویل میشوند،
- عملکرد تامین کنندگان: کدام تامین کننده بهموقع و با کیفیت مناسب سفارشها را تحویل میدهد،
- هزینهها: هزینه خرید، نگهداری، حمل و نقل و سایر بخشهای زنجیره چقدر است،
- میزان تقاضا: کدام محصولات بیشتر یا کمتر موردنیاز مشتریان هستند،
- زمان تحویل: سفارشها چه مدت طول میکشند تا به مشتری برسند،
- مشکلات و گلوگاهها: تاخیر یا خطا بیشتر در کدام قسمت زنجیره اتفاق میافتد.
در نتیجه، SCM فقط عملیات زنجیره را مدیریت نمیکند؛ اطلاعاتی فراهم میکند که به کسب و کار کمک میکند مشکل را زودتر پیدا کند و تصمیم دقیقتری بگیرد.
مدیریت زنجیره تامین و لجستیک چه تفاوتی دارند؟
مدیریت زنجیره تامین (SCM) و لجستیک (Logistics) به هم مرتبط هستند، اما یک مفهوم نیستند. در جدول زیر، یک مقایسه کلی از این دو مفهوم آوردهایم:
| مدیریت زنجیره تامین (SCM) | لجستیک (Logistics) |
| کل زنجیره تامین را مدیریت میکند | جابهجایی و نگهداری کالا را مدیریت میکند |
| تامین کنندگان، خرید، تولید، موجودی و توزیع را در نظر میگیرد | حمل و نقل، انبارداری، بسته بندی و تحویل را مدیریت میکند |
| روی هماهنگی و عملکرد کل زنجیره تمرکز دارد | روی رساندن درست و بهموقع کالا تمرکز دارد |
| تصمیمهایی مثل انتخاب تامین کننده و سطح موجودی در آن قرار میگیرد | تصمیمهایی مثل مسیر ارسال و نحوه نگهداری کالا در آن قرار میگیرد |
| گستردهتر از لجستیک است | یکی از بخشهای مدیریت زنجیره تامین است |
یک فروشگاه آنلاین لوازم آرایشی را در نظر بگیرید.
مدیر فروشگاه متوجه میشود کرم ضدآفتاب در تابستان فروش بیشتری دارد. بررسی اینکه چه مقدار محصول سفارش داده شود، از کدام تامین کننده خرید شود و چه میزان موجودی برای فصل نگه داشته شود، بخشی از مدیریت زنجیره تامین است.
حالا سفارش مشتری ثبت شده است. کالا باید از قفسه انبار پیدا شود، بسته بندی شود و با مناسبترین روش به آدرس مشتری ارسال شود. این بخش مربوط به لجستیک است.
پس میتوانیم خیلی ساده بگوییم:
SCM تصمیم میگیرد کل زنجیره چطور بهتر کار کند؛ لجستیک کمک میکند کالا درست، سالم و بهموقع جابهجا شود.
مدیریت زنجیره تامین با استفاده از راهکارهای نرم افزاری
وقتی تعداد کالاها، سفارشها، تامین کنندگان یا انبارها زیاد میشود، مدیریت اطلاعات با فایلهای پراکنده و روشهای دستی سخت و خطاپذیر میشود.
در این شرایط، نرم افزارهای زنجیره تامین کمک میکنند اطلاعات بخشهای مختلف در یک سیستم منظم ثبت و با هم مرتبط شوند.
1. نرم افزار مدیریت زنجیره تامین (SCM)
این نرم افزارها برای مدیریت و هماهنگی فعالیتهایی مثل برنامهریزی، تامین، موجودی، سفارش و توزیع استفاده میشوند.
2. سیستم برنامهریزی منابع سازمان (ERP)
Enterprise Resource Planning (ERP) اطلاعات بخشهایی مثل مالی، خرید، فروش، انبار و تولید را در یک سیستم یکپارچه قرار میدهد. این یکپارچگی باعث میشود اطلاعات یک بخش، مبنای تصمیمگیری بخش دیگر قرار بگیرد.
3. سیستم مدیریت انبار (WMS)
Warehouse Management System (WMS) برای مدیریت عملیات داخل انبار استفاده میشود؛ از ثبت ورود کالا و محل قرارگیری آن تا برداشت و خروج سفارش.
4. ابزارهای تحلیل داده
این ابزارها اطلاعات فروش، موجودی، سفارشها و عملکرد تامین کنندگان را بررسی میکنند و به مدیر کمک میکنند روندها و مشکلات زنجیره را بهتر تشخیص دهد.
5. فناوریهای ردیابی و اینترنت اشیا (IoT)
Internet of Things (IoT) میتواند برای ردیابی کالا، خودروهای حمل و نقل یا تجهیزات و ارسال اطلاعات لحظهای استفاده شود.
چالشهای مدیریت زنجیره تامین چیست؟
مدیریت زنجیره تامین زمانی دشوار میشود که چندین شرکت و تامین کننده به یکدیگر وابسته باشند. یک مشکل در هر قسمت روی بخشهای دیگر هم اثر میگذارد.
مهمترین چالشها عبارتاند از:
1. نوسان تقاضا
تغییر ناگهانی فروش برنامههای کسب و کار را به هم میزند. افزایش تقاضا ممکن است باعث کمبود کالا شود و کاهش فروش هم به انباشت موجودی منجر میشود.
2. وابستگی به تامین کننده
اگر یک کسب و کار برای یک ماده اولیه یا کالای مهم فقط به یک تامین کننده وابسته باشد، تاخیر یا توقف فعالیت آن تامین کننده کل زنجیره را مختل میکند.
3. افزایش هزینهها
تغییر قیمت مواد اولیه، حمل و نقل، انرژی و انبارداری هزینه زنجیره را افزایش و حاشیه سود کسب و کار را کاهش میدهد.
4. تاخیر در تحویل
تاخیر در تولید، تامین یا حمل و نقل باعث میشود کالا دیرتر از زمان وعده داده شده به مشتری برسد.
5. نبود اطلاعات یکپارچه
اگر اطلاعات فروش، انبار، خرید و سفارش در سیستمهای جداگانه ثبت شوند، ممکن است مدیر تصویر دقیقی از وضعیت زنجیره نداشته باشد و تصمیمهای اشتباهی بگیرد.
6. اختلالهای غیرمنتظره
مشکلاتی مثل خرابی تجهیزات، محدودیتهای تجاری، اختلال در مسیرهای حمل و نقل یا مشکلات تامین فعالیت زنجیره را مختل میکنند.
7. پیچیده شدن زنجیره
هرچه تعداد محصولات، تامین کنندگان، انبارها و مسیرهای توزیع بیشتر شود، هماهنگی بین بخشها دشوارتر میشود و کنترل عملکرد زنجیره به ابزارها و فرایندهای دقیقتری نیاز پیدا میکند.
شدت این چالشها به نوع کسب و کار و ساختار زنجیره تامین بستگی دارد. برای یک کسب و کار کوچک، مدیریت تامین کنندگان و موجودی اهمیت بیشتری دارد؛ اما در زنجیرههای بزرگ، کنترل ریسک، اطلاعات و هماهنگی بین چندین بخش اهمیت بیشتری پیدا میکند.
مدیر زنجیره تامین چه وظایفی دارد؟
مدیر زنجیره تامین مسئول هماهنگ کردن بخشهای مختلف زنجیره و اطمینان از عملکرد درست آنهاست. او باید بین هزینه، سرعت، کیفیت و ریسک تعادل ایجاد کند.
مهمترین وظایف این مدیر عبارتاند از:
| وظیفه | کاری که انجام میدهد |
| 1. برنامهریزی زنجیره | بررسی فروش، بازار و ظرفیت برای برنامهریزی بهتر |
| 2. مدیریت تامین کنندگان | ارزیابی عملکرد و انتخاب تامین کنندگان مناسب |
| 3. کنترل عملکرد | بررسی زمان تحویل، هزینه و دقت سفارشها |
| 4. مدیریت ریسک | شناسایی ریسکها و ایجاد راهکار جایگزین |
| 5. هماهنگی بین واحدها | هماهنگ کردن فروش، خرید، تولید، انبار و توزیع |
| 6. تحلیل داده | بررسی دادههای فروش، موجودی و هزینهها |
| 7. بهبود فرایندها | شناسایی گلوگاهها و کاهش خطا و هزینه |
وظیفه اصلی مدیر زنجیره تامین این است که مطمئن شود کل زنجیره هماهنگ، قابل کنترل و آماده مواجهه با تغییرات و اختلالهاست.
برای مدیریت زنجیره تامین از کجا مشاوره بگیریم؟
اگر زنجیره تامین یک کسب و کار با مشکلاتی مثل افزایش هزینه، کمبود موجودی، تاخیر در تامین یا وابستگی به یک تامین کننده روبهرو باشد، پیدا کردن مشکل اصلی همیشه ساده نیست. گاهی مشکل از خرید نیست و ریشه آن به پیش بینی تقاضا، انبار، توزیع یا هماهنگ نبودن بخشها برمیگردد.
در چنین شرایطی، مشاوره با یک متخصص کسب و کار میتواند به شناسایی گلوگاهها و انتخاب راهکار مناسب کمک کند. مهندس ایمان پاکراه میتواند با بررسی شرایط کسب و کار، فرایندهای تامین و مشکلات موجود، به مدیران کمک کند تا برای بهبود زنجیره تامین تصمیم دقیقتری بگیرند.
اگر نمیدانید مشکل زنجیره تامین کسب و کارتان از کجا شروع شده یا برای کاهش هزینه و افزایش بهرهوری به یک مسیر مشخص نیاز دارید، دریافت مشاوره تخصصی میتواند نقطه شروع مناسبی باشد.
روی دکمه «مشاوره آنلاین» کلیک کنید تا مهندس ایمان پاکراه و تیم آکادمی پاکراه بهصورت آنلاین و کاملاً رایگان راهنماییتان کنند.
مشاوره آنلاین